توسط : نوروز در فرهنگ ایرانی نماد تداوم زندگی، امید و باززایی تاریخی ملتی است که در طول قرنها بارها با جنگ، اشغال و بحرانهای بزرگ روبهرو شده است. با این حال، بررسی تاریخ ایران نشان میدهد که حتی در سختترین دورانها ــ از جنگهای ایران و روسیه در سده نوزدهم تا اشغال ایران در جنگهای جهانی و سالهای طولانی دفاع مقدس ــ نوروز نهتنها از تقویم و حافظه جمعی ایرانیان حذف نشد، بلکه به نمادی از پایداری ملی و استمرار هویت فرهنگی بدل شد؛ آیینی که در دل میدانهای نبرد نیز پیام زندگی و امید را زنده نگه داشت.
میراثآریا: نوروز یکی از کهنترین آیینهای زنده جهان است که قدمت آن به هزاران سال پیش و به دورههای پیش از شکلگیری دولتهای تاریخی در فلات ایران بازمیگردد. این جشن، که همزمان با اعتدال بهاری برگزار میشود، در طول تاریخ، تجلی نوعی جهانبینی فرهنگی بوده است؛ جهانبینیای که بر باززایی طبیعت، آغاز دوباره زندگی و امید به آینده استوار است.
با این حال تاریخ ایران، همانند بسیاری از تمدنهای بزرگ، خالی از جنگ و بحران نبوده است. در دورههای مختلف، ایران درگیر نبردهای بزرگ منطقهای و جهانی بوده و حتی در برخی سالها نوروز در حالی فرا رسیده که کشور در میانه جنگ، اشغال یا بحرانهای امنیتی قرار داشته است. بررسی این مقاطع تاریخی نشان میدهد که نوروز در چنین شرایطی به جای آنکه کمرنگ شود، به عامل مهمی برای تقویت روحیه ملی و حفظ انسجام اجتماعی تبدیل شده است.
نوروز در میان آتش جنگهای ایران و روسیه
یکی از نخستین نمونههای ثبتشده از همزمانی نوروز با شرایط جنگی در تاریخ معاصر ایران به جنگهای ایران و روسیه در دوره قاجار بازمیگردد. نخستین جنگ ایران و روسیه میان سالهای ۱۸۰۴ تا ۱۸۱۳ میلادی رخ داد؛ جنگی که در مناطق قفقاز جریان داشت و بخشهای مهمی از قلمرو ایران درگیر آن بود. در این فاصله، چندین نوروز در حالی برگزار شد که نیروهای ایرانی در جبهههای شمالی درگیر نبرد بودند.
جنگ دوم ایران و روسیه نیز از سال ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸ میلادی ادامه داشت. در این دوره نیز نوروز در حالی فرا میرسید که ارتش ایران در مناطق قفقاز با نیروهای روسی درگیر بود. منابع تاریخی نشان میدهد که در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران، آیینهای نوروزی حتی در شرایط دشوار اقتصادی و نظامی برگزار میشد؛ زیرا مردم آن را بخشی جداییناپذیر از زندگی و هویت خود میدانستند.
نوروز در سالهای پرتلاطم جنگ جهانی اول
با آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ میلادی، ایران رسما بیطرفی خود را اعلام کرد؛ اما موقعیت ژئوپلیتیک کشور باعث شد نیروهای روسیه تزاری، امپراتوری عثمانی و بریتانیا در بخشهای مختلف ایران حضور نظامی پیدا کنند. این حضور نظامی در عمل بخشهایی از کشور را به میدان درگیری تبدیل کرد.
در چنین فضایی، نوروزهای سالهای ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۸ میلادی در شرایطی برگزار شدند که بسیاری از مناطق ایران با ناامنی، قحطی و آشفتگی سیاسی مواجه بودند. با وجود این، اسناد تاریخی و سفرنامههای آن دوره نشان میدهد که مردم در شهرها و روستاها همچنان تلاش میکردند آیینهای نوروزی را برگزار کنند. حتی در شرایط دشوار جنگی، چیدن سفره هفتسین، دید و بازدیدهای نوروزی و برگزاری مراسم سنتی همچنان ادامه داشت.
نوروز در دوران اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
یکی از مهمترین مقاطع تاریخی که نوروز در شرایط بحرانی برگزار شد، دوران اشغال ایران در جنگ جهانی دوم است. در شهریور ۱۳۲۰، نیروهای بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی از جنوب و شمال وارد ایران شدند و بخشهای گستردهای از کشور را به اشغال خود درآوردند.
در سالهای بعد، نوروزهای ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۴ در حالی برگزار شدند که ایران عملا تحت حضور نظامی متفقین قرار داشت. در این دوره، کشور با مشکلات اقتصادی، محدودیتهای سیاسی و فشارهای اجتماعی متعددی روبهرو بود.
با این حال، گزارشهای مطبوعاتی و خاطرات آن زمان نشان میدهد که نوروز همچنان یکی از مهمترین مناسبتهای اجتماعی و فرهنگی مردم باقی ماند. خانوادهها تلاش میکردند حتی در شرایط دشوار معیشتی نیز سفره هفتسین را برپا کنند و آغاز بهار را جشن بگیرند. این استمرار آیینها در واقع نوعی مقاومت فرهنگی در برابر بحرانهای زمانه محسوب میشد.
نوروز در سالهای دفاع مقدس
بیتردید یکی از برجستهترین نمونههای همزمانی نوروز با شرایط جنگی در تاریخ معاصر ایران، سالهای جنگ تحمیلی عراق علیه ایران است. این جنگ که در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد، هشت سال ادامه یافت و یکی از طولانیترین جنگهای قرن بیستم در منطقه بود.
در این دوره، نوروزهای سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۷ در حالی فرا رسیدند که بخشهایی از مرزهای غربی و جنوبی کشور درگیر جنگ بود. با این حال، روایتهای بسیاری از جبهههای جنگ نشان میدهد که رزمندگان ایرانی حتی در سنگرها و خطوط مقدم نیز نوروز را گرامی میداشتند.
در برخی مناطق عملیاتی، سفرههای ساده هفتسین در کنار سنگرها چیده میشد. رزمندگان لحظه سال تحویل را در کنار یکدیگر و با یاد خانوادههای خود سپری میکردند. در مواردی نیز عملیاتهای نظامی در روزهای ابتدایی سال جدید آغاز میشد. برای مثال، عملیات فتحالمبین در دوم فروردین ۱۳۶۱ آغاز شد؛ عملیاتی که به آزادسازی بخشهای وسیعی از خاک ایران انجامید.
این نمونهها نشان میدهد که نوروز حتی در دل سختترین شرایط جنگی نیز به عنوان نمادی از امید، همبستگی و آیندهنگری در میان ایرانیان زنده بوده است.
نوروز؛ سرمایهای برای تابآوری فرهنگی
مرور این مقاطع تاریخی نشان میدهد که نوروز بخشی از سرمایه فرهنگی و تمدنی ایران به شمار میآید؛ سرمایهای که در شرایط بحران نیز به حفظ روحیه اجتماعی و انسجام ملی کمک کرده است.
از منظر فرهنگی و اجتماعی، آیینهایی مانند نوروز نقش مهمی در افزایش تابآوری جوامع دارند. این آیینها به مردم کمک میکنند تا در شرایط دشوار نیز احساس تداوم تاریخی و امید به آینده داشته باشند. در واقع نوروز نوعی پیوند میان گذشته، حال و آینده ایجاد میکند و به جامعه یادآوری میکند که بحرانها گذرا هستند اما فرهنگ و هویت پایدار میمانند.
پیام تاریخی نوروز برای امروز
در جهان امروز که همچنان با چالشها و بحرانهای گوناگون روبهروست و در همین روزها که کشور درگیر مقاومت در برابر حملات و تجاوز رژیمهای کودککش آمریکا و صهیونیسم است، تجربه تاریخی ایران نشان میدهد که فرهنگ میتواند نقش مهمی در حفظ امید و همبستگی اجتماعی ایفا کند. نوروز نمونهای روشن از چنین ظرفیت فرهنگی است؛ آیینی که نهتنها در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای منطقه نیز گرامی داشته میشود و امروز در فهرست میراثفرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شده است.
در واقع، نوروز در طول تاریخ بارها ثابت کرده است که میتواند در دل شرایط دشوار نیز پیام زندگی، صلح و آغاز دوباره را منتقل کند. از میدانهای نبرد قفقاز در قرن نوزدهم گرفته تا سالهای اشغال ایران در جنگ جهانی و روزهای دشوار دفاع مقدس و این روزها در جنگ تحمیلی آمریکایی-صهیونی علیه ملت ایران، نوروز همواره یادآور این حقیقت بوده است که فرهنگ و امید میتوانند از سختترین آزمونهای تاریخی عبور کنند.
به همین دلیل است که هر سال با فرارسیدن بهار، سفرههای هفتسین در خانههای ایرانیان گسترده میشود؛ نه فقط برای آغاز یک سال جدید، بلکه برای تجدید یک باور تاریخی: اینکه زندگی، امید و آینده، حتی در دشوارترین روزها نیز ادامه دارند.
انتهای پیام/
